ΤΟ ΧΩΡΙΟΝ ΤΗΣ ΧΑΛΚΗΣ

Εἰς μίαν καταγραφὴν ὀθωμανικὴν τοῦ 1563, 110 χρόνια μετὰ τὴν ἅλωσιν, ἡ Χάλκη ἠρίθμει 81 κατοίκους.

Προκειμένου περὶ τῆς Χάλκης, τοῦ χωρίου καὶ τῶν κατοίκων αὐτῆς κατὰ τὸ 1862 ὁ Σκαρλᾶτος Δ. Βυζάντιος γράφει:
«Τὸ δὲ χωρίον κεῖται παρὰ τὴν ἀκτήν, τὴν βλέπουσαν πρὸς ἀνατολάς, καὶ τὸ παρ᾽ αὐτὸ ἀγκυροβόλιον κέκλεισται προκυμαία αὐτοσχέδια, ἥτις ἦν ἴσως τὸ πάλαι τακτικωτέρα. Οἱ δὲ κάτοικοι αὐτοῦ, οἵτινες, πρὸ 40 ἐτῶν, μόλις ἠριθμοῦντο εἰς 800, ἀσχολοῦνται πάντες σχεδὸν εἰς πορθμείαν ἢ ἁλιείαν, καὶ ἔχουσιν ὅλας τὰς ἀρετὰς καὶ τὰ ἐλαττώματα τῶν πορθμέων τοῦ Καταστένου, διακρινόμενοι διὰ τίνος ἰδιαιτέρου περὶ τὴν φωνὴν σεσυρμένου τόνου».

Οἱ συγγραφεῖς τῶν Βιθυνικῶν, μετὰ πέντε χρόνια τὸ 1867 σημειώνουν:
«Χάλκη, ἔχει 450 περίπου οἰκογενείας, ἀναμὶξ ἐξ Ἑλλήνων καὶ λοιπῶν ἐθνικοτήτων, ὡς καὶ 27 Ὀθωμανῶν ὑπαλλήλων τῆς Κυβερνήσεως - ἐν αὐτῇ ὑπάρχει ἡ ναυτικὴ Αὐτ. Σχολὴ καὶ ἕτεραι δύο ἐθνικαί, ἡ Θεολογικὴ καὶ Ἐμπορικὴ σχολή. Ἐκτὸς τῶν ἀνωτέρω ἡ ἑλληνικὴ χριστιανικὴ Κοινότης διατηρεῖ ἑλληνικὴν καὶ δημοτικὴν σχολήν».

Ὁ Ξενοφῶν Δ. Μογὲς τὸ 1875 συμπληρώνει:
«Κατὰ τὸ 1882 ἠρίθμει μόλις 800 κατοίκους, ἤδη δὲ πλέον τῶν 3.500, μετὰ τῶν οἰκούντων ἐν ταῖς τρισὶ μεγάλαις σχολαῖς. Αἱ δὲ οἰκίαι αὐτῆς πρὸ τριάκοντα ἐνιαυτῶν ἦσαν 200 μόλις, νῦν δὲ ἐδιπλασιάσθη ὁ ἀριθμὸς αὐτῶν».

Ἀπὸ τὰ ὡς ἄνω παρατιθέμενα ἐξάγεται ὅτι ἡ Χάλκη περὶ τὸ 1882 εἶχε περίπου 800 κατοίκους, ἐνῶ τὸ 1875 περίπου 3.500 μὲ 200 σπίτια τὸ 1822 καὶ 400 τὸ 1875. Ἀρχάς τοῦ Κ´ αἰῶνος (1907) περιελάμβανε περὶ τοὺς 2.000 ὁμογενεῖς καὶ Ὀθωμανοὺς 500.

Εἰς τὴν Χάλκην εἶχον ἐγκατασταθῇ κάτοικοι ἀπὸ τὴν Νάξον, τὴν Ἄνδρον, τὴν Κρήτην, τὴν Χίον, τὴν Στερεὰν Ἑλλάδα, τὸν Πόντον, τὴν Μικρὰν Ἀσίαν καὶ τὴν Θράκην.

Ὁ ἐνοριακὸς ναὸς αὐτῆς τιμᾶται εἰς τὸ ὄνομα τοῦ Ἁγίου Νικολάου. Αὐτὸς κατ᾽ ἀρχὰς ἧτο μικρός, ταπεινός, ξύλινος καὶ εὑρίσκετο κοντὰ εἰς τὴν θάλασσαν. Τὸ 1857 ἀνωκοδομήθη ἀπὸ τὸν Χατζῆ Στεφανῆ Γαϊτανάκη τὸν Κάλφα, τὸν εὐνοούμενον ἀρχιτέκτονα τοῦ σουλτάνου, ποὺ παρεθέριζε στὸν πύργο του. Μετὰ τὸν μέγαν σεισμὸν τοῦ 1894 ὑπέστη ἐπιδιορθώσεις. Εἶναι ναὸς μετὰ θόλου, ὡραῖος, λαμπρός, περιποιημένος. Ἀρχάς τοῦ Κ´ αἰῶνος ὑπηρετοῦν εἰς αὐτὸν δύο ἱερεῖς καὶ ἕνας διάκονος. Ἐδῶ εἶναι θαμμένοι οἱ:

1. ΚΠόλεως Σαμουὴλ Α´ ὁ Χαντζερῆς ὁ Βυζάντιος (1763-1768, 1773-1774), 1775
2. Ἀλεξανδρείας Ἀρτέμιος, 1845-1847
3. Μητροπολίτης Χαλκηδόνος Γεράσιμος.

Ἀναφέρεται ὅτι πέριξ τοῦ ἱεροῦ ναοῦ ὑπῆρχον καὶ ἄλλοι τάφοι χριστιανῶν. Ἄξιος μνείας εἶναι ὁ νεκροταφειακὸς ναὸς τοῦ προφήτου Ἠλιοῦ, πέριξ τοῦ ὁποίου εὑρίσκεται τὸ νεκροταφεῖον τῆς κοινότητος. Ἐκ τῶν ἀρχιερέων εἶναι θαμμένος ἐδῶ ὁ Τραχείας Ἀλέξανδρος Ζῶτος, χρηματίσας σχολάρχης τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς τῆς Χάλκης (1871-1933). Τὸ παλαιὸν νεκροταφεῖον εὑρίσκετο εἰς τὸν λόφον ὑπεράνω τοῦ τουρκικοῦ λυκείου, ὅπου σήμερον ἡ δεξαμενὴ νεροῦ.

Εἰδικὰ διὰ τοὺς εἰς τὴν Χάλκην πατριαρχικοὺς τάφους, ὁ καθηγητὴς Δημήτριος Π. Μάνος προβαίνει εἰς τὴν ὀρθὴν διαπίστωσιν:
«Ἂν τὸν τίτλο τῶν πατριαρχικῶν Νεκροταφείων τὸν ἔχουν πολλοὶ πατριαρχικοὶ ναοί, καὶ εἰδικὰ ἡ Ἁγία Παρασκευὴ τοῦ Πικριδίου-Χάσκιοϊ καὶ τελευταία ἡ Μονὴ Ζωοδόχου Πηγῆς τοῦ Βαλουκλῆ, τὸν πένθιμο τοῦτο τίτλο θὰ μποροῦσε ἐπάξια νὰ τὸν διεκδικήσει καὶ ἡ Χάλκη μὲ τοὺς δεκαέξι καὶ πάνω πατριαρχικοὺς τάφους της».

Εἰς τὴν Χάλκην εὑρίσκονται τὰ τρία ἁγιάσματα:

α´) Τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, εἰς τὴν περιοχὴν κοντὰ εἰς τὸν ναὸν τοῦ Ἁγίου Νικολάου.
β´) Τοῦ Ἁγίου Νικήτα, εἰς τὴν νοτιοανατολικὴν ἀκτήν, μέσα εἰς τὴν ἔκτασιν τῆς σχολῆς τῶν ναυτικῶν.
γ´) Τῆς Ἁγίας Εὐφημίας, εἰς τὴν ἰδίαν περιοχὴν τῆς σχολῆς αὐτῆς, κάτω ἀπὸ τὴν μονὴν τοῦ Ἁγίου Γεωργίου τοῦ Κρημνοῦ.
 

Εἰς τὴν Χάλκην ἐλειτούργησαν διάφορα σωματεῖα.

Φιλόπτωχος ἀδελφότης κυριῶν Χάλκης, 1862.
Ἀδελφότης... Παναγίας τῆς Μυρτιδιωτίσσης, 1862.
Φιλόπτωχος ἀδελφότης τοῦ Ἁγίου Μηνᾶ, συνέχεια τῆς προηγουμένης, 1886. Ταύτην διεδέχθη ἡ τοῦ Ἁγίου Νικήτα.
Φιλόπτωχος ἀδελφότης κυριῶν «Ἡ Ἁγία Βαρβάρα», 1895.
Φιλόμουσος Σύλλογος Χάλκης, 1918.
Ἀδελφότης Κηπουρῶν Ἁγίου Τρύφωνος.
Ἡ σημερινὴ φιλόπτωχος ἀδελφότης κυριῶν.
Ὁ μορφωτικὸς σύνδεσμος Χάλκης, 1948.

Διεσώθησαν πληροφορίαι διὰ τὰ σχολεῖα τῆς Χάλκης.

Προηγουμένως ἐγένετο μνεία περὶ τῆς ὑπάρξεως σχολῆς ἀλληλοδιδακτικῆς κατὰ τὰ τέλη τοῦ ΙΗ´ αἰῶνος εἰς τὸν Ἅγιον Γεώργιον τοῦ Κρημνοῦ.

Ἡ σημείωσις ὅτι «εἰς τὰ εἰσοδήματά της κατὰ τῷ 1849 συσταθείσης Ἑλληνοδιδακτικῆς Σχολῆς προσετέθη καὶ τὸ ἐνοίκιον τοῦ παλαιοῦ σχολείου» ἀποτελεῖ τὴν παλαιοτέραν γραπτὴν μαρτυρίαν περὶ σχολὴς εἰς τὴν Χάλκην. Τὸ κτίριον τῆς σχολῆς εἶχε κτισθῇ ἀπὸ τὸν Ἰωάννην Κάλφαν.

Κατὰ τὸν Σκαρλᾶτον Δ. Βυζάντιον (1862) εἰς τὸ βορειοδυτικὸν μέρος τῆς νήσου εὑρίσκετο τὸ σχολεῖον τοῦ χωρίου, τὸ ἑλληνικὸν καὶ τὸ ἀλληλοδιδακτικόν. Οἱ συγγραφεῖς τῶν Βιθυνικῶν (1867) ὁμιλοῦν διὰ τὴν ὕπαρξιν ἑλληνικῆς καὶ δημοτικῆς σχολῆς. ὁ Σταυράκης Ἀριστάρχης γράφει ὅτι ἡ Χάλκη εἶχεν ἑλληνικὸν καὶ ἀλληλοδιδακτικὸν τῶν ἀρρένων σχολεῖον.

Τὸ κατάστημα τῆς σχολῆς ἧτο λιθόκτιστον. Ἀρχάς τοῦ Κ´ αἰῶνος (1907-1909) ἐλειτούργουν αἱ δύο σχολαί:

α´) ἀρρεναγωγεῖον, ἐξάτακτον, μὲ τρεῖς διδασκάλους καὶ 120 μαθητάς,
β´) νηπιοπαρθεναγωγεῖον, ἐξάτακτον, μὲ τεσσάρας διδασκάλισσας καὶ 200 μαθητρίας καὶ νήπια, σύνολον 320 μαθηταί.

Τὰ σχολεῖα ταῦτα ἐστεγάσθησαν εἰς τὸ περίλαμπρον οἰκοδόμημα τῆς σχολῆς Χάλκης, τὸ ὁποῖον ἀνηγέρθη μὲ δαπάνας τοῦ Κωνσταντίνου Ἠλιάσκου (1907-1908)

Ἡ μόνη δημοτικὴ σχολὴ (μετὰ τὸ 1923) τῆς Χάλκης ἔκλεισε τὰς πύλας της τὸ 1980.

Εἰς τὴν σχολικὴν ἐκπαίδευσιν τῆς Χάλκης εἰργάσθησαν,

Διευθυνταί:

Χρῆστος Λιβαδᾶς
Γ. Δημητριάδης
Κ. Φαλλιέρος
Ἀπόστολος Οἰκονομίδης
Ἰωάννης Α. Ἰωαννίδης.

Διευθύντριαι:

Δέσποινα Ραλλοπούλου
Σαριδάκη
Αἰκατερίνη Ὀρχαντζόγλου
Δέσποινα Ὀρχαντζόγλου
Κλεονίκη Γκίκα.

Διδάσκαλοι:

Πέτρος
Δωρόθεος
Κ. Δεληγιάννης
Ἀβέρκιος
Γ. Π. Γεωργίου
Δημήτριος Γρηγοριάδης
Ν. Ἰακώβου
Θωμᾶς Παναγιωτίδης
Ψύλλας.